به روایت تیتر:
کد خبر: 561
منتشر شده در: ۱۴ خرداد ۱۳۹۳ ساعت ۲۰:۱۷

بررسی روشهای نوین تبلیغات در هنرهای سنتی و صنایع دستی

ایلامی ها – آنچه در گستره هنرهای سنتی و صنایع دستی کمبودش ضرر می زند، ضعف شاغلین صنایع دستی در تبلیغات و بازاریابی است.

ایلامی ها – بزرگ ترین افسوسها در روز قیامت همانا افسوس مردی است که دور از طاعت خدا مالی به دست آورد و پس از او دیگری آن را به ارث برد و در راه طاعت و پرستش خدا به کار وادارد. و خودش داخل دوزخ شود و او به بهشت رود.
زیانکارترین مردم در داد و ستد و ناامیدترین آنها در زمینه تلاش و کوشش تا روز ابد، همانا کسی است که در طلب مال، تن و جان خود را خسته و فرسوده سازد، و قضا و قدر در آنچه می خواهد و آرزو می کند به کمکش نپردازد. سرانجام با حسرت و اندوه از دنیا برود، و با باری سنگین از گناه و تبهکاری وارد آخرت بشود.
نهج البلاغه. در سخنان علی علیه السلام. شریف رضی. ترجمه محسن فارسی

مقدمه
آنچه این روزها در گستره هنرهای سنتی و صنایع دستی بیشتر کمبودش احساس می شود ضعف شاغلین صنایع دستی در تبلیغات و بازاریابی محصولاتشان است. در حالی که ما نمی توانیم پا به پای سایر رقبای تولیدکننده مان در سایر کشورهای جهان و مخصوصاً کشور چین کارمان را تبلیغ و عرضه کنیم، نمی توانیم انتظار داشته باشیم که شاغلین صنایع دستی کشورمان تولید و آفرینش صنایع دستی پایداری داشته باشند زیرا چرخه هنرهای سنتی و صنایع دستی کامل نیست که به راحتی و پایدار بچرخد.
گلمن در کتاب گرانسنگ “کار کردن با هوش هیجانی ” می آورد که ما نه تنها با معیار آموزش و مهارت یا اینکه چقدر باهوشیم، بلکه با این معیار که چقدر خوب خودمان و دیگران را اداره می کنیم ارزیابی می شویم. نگرش ارزنده وی این حقیقت است که قاعده های کارکردن تغییر کرده و می کنند و ما با چوبخطی تازه قضاوت می شویم.
محمد کیا، عضو هیأت علمی جهاد دانشگاهی و صاحب کتاب مفید کارآفرینی گام به گام، در گام هفتم می آورد: در دنیای کسب و کار نوین، وظیفه شما تنها به تولید کالاهای خوب محدود نمی شود، بلکه شما برای فروش و سودآوری بیشتر باید از ابزارهایی مناسب جهت شناساندن محصولات شرکت خود به مشتریان و ایجاد یک ارتباط مؤثر با مصرف کننده استفاده کنید. از جمله این ابزارها که باعث افزایش حجم فروش و کسب درآمد بیشتر می شود تبلیغات است.
می دانیم که صنایع دستی و اشتغال به آن یک هنر- صنعت است و از فاکتورهای هنری و صنعتی به طور همزمان پیروی می کند. در قسمتی از صنایع دستی که به صنعت مرتبط می باشد، یکی از اصلی ترین شاخه های تثبیت شغل، تبلیغات مفید و مؤثر است که خالی بودن آن در کسب و کار، گاهی عامل اصلی شکست تجاری شاغلین صنایع دستی بوده و می باشد.
در هنرهای سنتی و صنایع دستی که دایره رقبا از منطقه بومی تولیدشان بسیار فراتر رفته و به سطح کشور و در وسعت تمام فروشگاههای جهان کشیده می شود، ضرورت تبلیغات یک امر حیاتی است. همه تولیدکنندگان صنایع دستی و خالقان آثار هنرهای سنتی از تمام روشها و استعدادهای لازم بهره جسته و سعی در متمایز نشان دادن محصول خود از سایر محصولات مشابه می کنند. با تبلیغات هدفمند می توان ویژگی هایی را به یک محصول صنایع دستی بخشید که شاید با عرضه مستقیم و رو در رو نتوان به آن دست یافت. با استفاده از امکانات رسانه های دیداری، نوشتاری و گفتاری با توجه به گستردگی احاطه و روش تأثیرگذاری شان بر مخاطب می توان کالای صنایع دستی را به سبد خرید مردم آورده و آنها را به انتخاب و خرید محصولی با خصوصیاتی ویژه تر متقاعد کرد.
در حال حاضر به نظر می رسد که احساس نیاز به تبلیغات و نقش و اهمیت آن در کسب و کار در همه اجزای مرتبط به چرخه تولید و فروش هنرهای سنتی و صنایع دستی احساس می شود و این فوریت را همه از صنعتگران و هنرمندان که شاغلین اصلی این حوزه هستند گرفته تا مشاغل غیر مستقیم وابسته به صنایع دستی و حتی در بین متولیان دولتی هنرهای سنتی و صنایع دستی درک کرده و دنبال برطرف کردن آن هستند. در چنین حالتی که به یک ضرورت اقبال همگانی می شود، باید مواظب انحرافات و ندانم کاریهایی باشیم که ندانسته لطماتی را به پیکره اصلی هنرهای سنتی و صنایع دستی وارد می کنند. اگر تبلیغات در این حوزه گسترده با نگاهی علمی و کارشناسی همراه نباشد چه بسا منجر به نتیجه گیری معکوس از اهداف اولیه تبلیغات گردد.
لازم است هنرمندان عرصه هنرهای سنتی و صنایع دستی با تمام مراحل ارائه یک تبلیغ اثر بخش آشنا شده تا در تدوین راهبرد اختصاصی خویش برای تبلیغ محصول صنایع دستی شان با دید بازتری پا به میدان بگذارند. مراحلی که ارائه می گردد بیشتر برای طرح مسأله و قدم گذاشتن ذهنهای خلاق و مبتکر به این عرصه تبلیغاتی نگاشته شده اند و در عین اینکه دارای ریشه ای کارشناسی و علمی است، به شیوه ای کاربردی به تحریر درآمده تا برای استفاده عموم شاغلین صنایع دستی مفید و قابل اجرا باشد.
برای تهیه یک تبلیغ اثر بخش بایستی مراحل زیر را بگذرانیم:

مرحله اول: شناسایی مخاطبان هدف
و این بدان معناست که باید بدانیم برای کدام گروه از مخاطبان تولیدات هنرهای سنتی و صنایع دستی داریم تبلیغ می سازیم؟ برای کسانی که با صنعت دستی ما که اغلب خاصیت بومی هم دارد آشنایی دارند یا برای کسانی که هیچ ذهنیتی نسبت به صنایع دستی موردنظر ما ندارند؟ باید مشخص کنیم که هدف ما مدیران و نیروهای تصمیم گیرنده اند یا هدف مشتریان کنونی ما هستند؟ برای اقشار تحصیلکرده می خواهیم یا مردم عادی مد نظرمان است؟ و یا اینکه مجموعه ای از چند گروه اجتماعی. اگر ما مخاطبان هدف خود را نشناسیم نمی توانیم برای آنها تبلیغات تأثیرگذار تولید کنیم.
شناسایی مخاطبان هدف محصولات هنرهای سنتی و صنایع دستی به عنوان پایه اصلی مراحل بعدی تهیه و تدوین یک تبلیغات از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است و هر چه از نگرش، سلایق و تصویر ذهنی مخاطبان باخبرتر باشیم، با اطمینان بیشتری برای راه اندازی تبلیغات خود هزینه می کنیم.

مرحله دوم: تعیین هدفهای تبلیغ
بعد از اینکه شناخت کافی از مشتریان هدف پیدا کردیم و توانستیم تصورات و خواسته های آنان و عکس العمل شان را در برابر محصول صنایع دستی مان بفهمیم، می توانیم با الگویی مناسب و اهداف از پیش تعیین شده چیزی را در ذهن خریداران القاء کنیم که نگرش آنها را تغییر داده و آنها را وادار به واکنش دلخواه مان نماید.
الگوی مناسب با تبلیغات هنرهای سنتی و صنایع دستی الگوی “شناخت، احساس و رفتار” است چرا که در مورد محصولاتی مصداق دارد که از نظر خریدارانش کالاهایی بسیار متمایز به شمار بیایند و این تمایز در مورد آثار هنرهای سنتی و صنایع دستی ایرانیان در بازار داخلی و جهانی نمود بارز دارد.

مرحله سوم: طرح ریزی الگوی پیام
متنی که برای تبلیغ هنرهای سنتی و صنایع دستی در نظر گرفته می شود باید خصوصیات استانداردی داشته باشد تا الگوی انتخابی برای روش تبلیغ به اهداف تعیین شده اش برسد. یک تبلیغات آرمانی، منطقی و تحریک کننده می تواند به صورت “جلب توجه، ابراز علاقه، میل به خرید و اقدام به خرید” در نظر گرفته شود و در عمل هم این الگو بسیار مفید و کارساز عمل نموده است.
متن یک تبلیغ هنرهای سنتی و صنایع دستی اول از همه باید دارای محتوایی مناسب با ارزشهای غنی فرهنگی و هنری آثار صنایع دستی باشد و البته در انتخاب کلمات و جمله های تبلیغ همواره باید بدانیم که چه پیامی را می خواهیم به خریدار صنایع دستی برسانیم. باید این دیدگاه را در ذهن مخاطبان تبلیغ تان ایجاد نمایید که محصولات تولیدی کارگاه تولیدی شما آثار منحصر به فردی هستند که مشابهی در کشور و سایر نقاط جهان ندارند. برای رسیدن به محتوایی مناسب و استاندارد، باید با شناخت کافی از محصول مورد نظر به سراغ جاذبه های آن برویم. جاذبه های منطقی کالا مانند کیفیت، فایده و کاربرد صنایع دستی مورد نظر، جاذبه های عاطفی آن، جاذبه های اخلاقی اش مانند استفاده از مواد طبیعی در خلق آثار هنرهای سنتی و صنایع دستی و یا جنبه های اجتماعی و فرهنگی آن و حمایت خریدار از پایداری هنرهای سنتی و صنایع دستی با خرید یک محصول صنایع دستی و غیره. با انجام درست این کار می توانیم امیدوار باشیم که اثر خود را بر انتخاب خریداران صنایع دستی گذاشته باشیم.
متن انتخابی باید دارای ساختار و فرمی مناسب باشد که هم از لحاظ ادبی و هم از منظر ارزش تبلیغاتی و بازاریابی آن توانا باشد. این مقوله از چند جنبه باید مورد توجه و دقت نظر قرار بگیرد. یکی اینکه آیا در متن تبلیغ خود، نتیجه گیری را به مخاطبمان واگذار کنیم یا خود متن دارای نتیجه گیری باشد؟ آیا می خواهیم در آگهی خود ساختاری سرراست و روایتی مستقیم داشته باشیم یا فرم را با ابهام شکل می دهیم؟ نکات کلیدی و مهم را در شروع تبلیغات عنوان کنیم یا با یک گره افکنی، نکات را در آخر بیاوریم؟ بسته به انتخابمان و انتظاری که از مخاطبان هدف داریم، نتایج متفاوتی را به دست خواهیم آورد.
در رسانه های نوشتاری فونت و شکل عبارات انتخابی برای تبلیغات باید دارای خصوصیاتی از هنرهای سنتی و صنایع دستی باشد و بتواند با قابلیتهای گرافیکی حروف، نمادسازی های موفقی را در ذهن علاقمندان و خریداران صنایع دستی ایجاد کند به گونه ای که مخاطب علاقمند به صنایع دستی با دیدن آن تصویر و تصوری از مکان تولید آن هنر سنتی در ذهن خود ایجاد کند. اگر رسانه های شنیداری مانند رادیو را برای پخش انتخاب کرده ایم باید به نوع موسیقی، صدای گوینده و عناصر صوتی دیگر دقت کنیم. اگر تبلیغ را برای رسانه های دیداری مانند تلویزیون می سازیم، علاوه بر عناصر صدا و نور و رنگ و موسیقی، باید به ری اکشن صورت و اندامی بازیگر تبلیغاتی مان هم توجه داشته و برایش نکاتی را در بازی و در لایه های زیرین فیلمنامه تبلیغ لحاظ کنیم.
دست آخر هم اینکه باید مشخص کنیم که چه کاراکتری و از چه طریق و فیلمنامه ای باید متن آگهی را به مخاطبان انتقال دهد. افرادی که توجه مردم را جلب می کنند اگر در حال استفاده از یک کالای صنایع دستی به مخاطبان نشان دهیم و مثلاً شیفتگی عزت الله انتظامی را در برابر یک محصول هنرهای سنتی و صنایع دستی به تصویر بکشیم، باید امیدوار باشیم که چنین تبلیغاتی قضاوتهای مثبتی را در بین مردم برانگیزاند. نکته دیگر اینکه رویدادهای مهم تاریخی یا وقایع روزی که در زمان شما در مرکز اهمیت و توجه عمومی اند را اگر با کاراکترهای زنده از افراد مهم و سرشناس جامعه ایرانی و جهانی در یک تبلیغ بگنجانید، صنایع دستی مورد نظر ماندگاری بیشتری را در ذهن علاقمندان هنر و صنایع دستی شما ایجاد خواهد کرد.

مرحله چهارم: انتخاب کانالهای ارتباطی
بعد از اینکه طرح خود را برای ساختن یک تبلیغ خوب و اثرگذار انتخاب کردیم، باید برای رساندنش به دست مخاطب، کانال ارتباطی مناسبی را نیز انتخاب کنیم. کانالهای ارتباطی به طور کلی در دو دسته کلی کانالهای مستقیم و غیر مستقیم طبقه بندی می شود.
در کانالهای ارتباطی مستقیم دو نفر به صورت رو در رو یا از طریق تلفن و پست الکترونیکی با هم ارتباط برقرار می کنند. برای بهره گیری مؤثرتر باید افراد ذی نفوذ در بازارهای صنایع دستی مانند تاجران، صادرکنندگان و خریداران دولتی را شناسایی کرده و انرژی بیشتری را برای تأثیرگذاری تبلیغات بر آنها اختصاص بدهیم. در کانال ارتباطی مستقیم حتی می توان به مقامات ارشد سازمانها به صورت رایگان از آفریده های کارگاه خود هدیه بدهیم تا زمینه ساز آشنایی با محصول و فعالیتهای کارگاه تان را فراهم کرده اید و با چنین تبلیغ مستقیمی در آینده روابط تجاری خوب و بادوامی را خواهید داشت. حضور در نمایشگاههای بازرگانی و بازارهای صنایع دستی و ارتباط رو در روی تولیدکننده با مشتریان که اغلب هم کنجکاویها و سؤالهای زیادی دارند، می تواند به یک تأثیرگذاری عمیق در لایه های ذهنی شان بیانجامد.
از کانالهای ارتباطی غیر مستقیم که برای تبلیغات هنرهای سنتی و صنایع دستی از آن می توان استفاده کرد رسانه های نوشتاری مانند مجلات، روزنامه ها و پست، دستگاههای سخن پراکنی مانند رادیو، تلویزیون و ماهواره ها، رسانه های الکترونیکی مانند لوحهای فشرده چند منظوره، وبلاگها و فروشگاههای مجازی و مجلات اینترنتی صنایع دستی و رسانه های نمایشی مانند تابلوهای بزرگراهها، تراکتهای تبلیغاتی و تبلیغات دیواری را می توان نام برد.
نکته ای که در استفاده از کانالهای غیر مستقیم برای تبلیغ محصولات هنرهای سنتی و صنایع دستی باید مدنظرمان باشد این است که سعی شود به مخاطب القاء گردد که کالای مورد نظر حاصل هنر و آفرینش یک کارگاه تولیدی بادوام و دارای ثبات نسبی در تولید و کسب و کار است و همواره از معرفی موفقیتهای گذشته در تبلیغات جدیدمان نباید غافل باشیم. اگر چه ارتباطات مستقیم برای تبلیغ محصولات صنایع دستی کاراتر و مؤثرترند، اما ارتباطات غیر مستقیم بر نگرش خریداران و تغییر مثبت رفتارشان در واکنش به محصول صنایع دستی اثر می گذارند.

مرحله پنجم: تعیین بودجه تبلیغات
بعد از اینکه دانستید برای کدام مخاطب و از چه طریقی می خواهید تبلیغات داشته باشید، باید بودجه ای را برای ساخت و پخش آن تعیین کرده و کنار بگذارید. این کار را به روشهای زیر می توانید انجام دهید.
یک روش کمتر معتبر این است که با توجه به توان مالی و اوضاع نقدینگی تان بودجه ای را برای محصولات صنایع دستی خود کنار بگذارید که این امر پایه کارشناسی صحیحی ندارد و معتبر نیست.
روش دیگر این است که در محاسبه فروشهای دوره ای تولیدات خود درصدی از سود را برای تأمین هزینه های تبلیغات در نظر بگیرید که در این صورت رقم به دست آمده همواره تابعی از میزان فروش تولیدات صنایع دستی خواهد بود و هر چه فروش بالاتر برود، بودجه بیشتری را می توان برای تبلیغ محصولات صنایع دستی حاصل از هنرهای سنتی و مهارت دستهاست اختصاص داد و برعکس. البته این روش ظاهر موجهی دارد ولی باید در نظر داشت زمانی را که ممکن است به بودجه بالایی برای تبلیغات در برهه ای از زمان نیاز پیدا کرده اید ولی فروش بسیار پایین آمده است. واضح است که در چنین شرایطی این روش معتبر نیست.
راه دیگر برای تعیین بودجه تبلیغات الگوبرداری و اقتباس از حجم و نوع تبلیغات رقبای تولیدکننده و صاحب صنایع دستی در داخل و خارج از کشور است که این روش هم معتبر و قابل دفاع نیست و به دنباله روی از دیگران می انجامد و چشمه های خلاقیت و نوآوری را که اصلی ترین عامل دوام در بازار صنایع دستی و هنرهای سنتی است را می خشکاند. در ثانی، هر تولیدکننده ای باید بداند که توانایی ها و امکانات هر فرد و جامعه ای تابعی از زمان – مکان خودش است.
اما یکی از مناسب ترین روشهای تعیین بودجه تبلیغات این است که بر اساس هدفی که از تبلیغ یک صنایع دستی خاص و بازده فوری و مقطعی آن در نظر داریم و مناسب با فضای موجود در بحث هنرهای سنتی و صنایع دستی هم باشد بودجه ای را در نظر بگیریم. با این طریق بودجه را برای رسیدن به نقطه ای خاص هزینه کرده ایم و می دانیم که از تبلیغ مورد نظر چه برداشت خواهیم کرد و پیش بینی خواهیم کرد که بعد از طی چه زمانی از تبلیغات چه وجهه و تصویری از کالای صنایع دستی خود برای مخاطبان ساخته و میزان فروش چه مقدار جابجا می گردد.

مرحله ششم: پیوند دادن سامانه های ارتباطی
سامانه ارتباطی ساز و کاری است استاندارد و مطمئن برای استفاده بهینه از تمام امکانات تبلیغی و در نهایت بالابردن فروش کالای صنایع دستی. پس از تعیین بودجه تبلیغات شما مقداری منابع مالی دارید که باید بتوانید از تمام اجزای سامانه های ارتباطی استفاده کرده و در عین حال آنها را هماهنگ کنید. به صورت فهرست وار هر کدام از اجزای این سامانه ها را که برگرفته از جدول ۷ – ۷ کارآفرینی گام به گام محمد کیا، عضو هیأت علمی جهاد دانشگاهی ایران است مرور می کنیم:
یک. سامانه تبلیغ که شامل نشریه ها و رسانه ها، تبلیغ در شبکه، بسته بندی، فیلم، دفترچه، تابلو در بزرگراهها، تبلیغ نام تجاری و نشان تجاری، نمایش محصول در ویترین فروش و استفاده از وسایل سمعی و بصری می باشد.
دو. سامانه ترویج فروش که شامل مسابقه و قرعه کشی، حراج، جایزه، نمونه، هدیه، نمایشگاههای بازرگانی، تشکیل نمایشگاه انفرادی، تخفیف ویژه، وام کم بهره، تعویض صنایع دستی کهنه با نو می باشد.
سه. سامانه بعدی سامانه روابط عمومی است که شامل خبرنامه، خبر ویدیویی، نشریه، سخنرانی، همایش، گزارشات سالانه، ایجاد روابط عمومی با جامعه، رایزنی و هدیه و اشانتیون و رسانه های همانند می باشد.
چهار. سامانه چهارم سامانه فروش شخصی نام دارد که شامل فروش، ارائه گزارش، جلسه هایی برای فروش، ایجاد انگیزه های پولی و نمایشگاههای بازرگانی می باشد.
و پنجم سامانه بازاریابی مستقیم است که شامل کاتالوگ، پست، بازاریابی از راه دور، فروش های الکترونیکی، فروش از طریق برنامه های تلویزیونی، نامه از طریق دورنگار و تلفنگرام می باشد.

مرحله هفتم: برآورد نتایج حاصل از تبلیغ
بعد از پخش و توزیع اقلام تبلیغاتی که برای تبلیغ محصولات صنایع دستی خود ساخته ایم باید دنبال این باشیم که برآوردی از نتیجه کار را به دست آوریم. ساده اش این است که از مشتریان درباره تبلیغاتی که انجام داده ایم و اثر آن و به یادآوری جمله هایش و احساس و نگرش آنها به هنرهای سنتی و صنایع دستی با دیدن این تبلیغ سؤالاتی را مطرح کرده و پاسخها را یادداشت کنیم. جوابها در تعیین خط مشی تبلیغات ما در آینده نقش اساسی دارند. آنها را دور نیاندازید و در یک زونکن دسته بندی کنید. با اینکار می توانید بفهمید که جامعه تشکیل دهنده بازار هدف اگر به هنر و صنعت دستی شما اقبالی نشان نمی دهد به خاطر چیست و در این صورت نسبت به رفع نقایص تولید و ایرادات تبلیغاتی تان اقدام سریع تری کرده و به این صورت کسب و کارتان دچار نوسان نخواهد شد.

مرحله هشتم و نهایی: مدیریت بر فرآیند بازخورد گرفتن از شیوه تبلیغات
پس از اجرای تبلیغ ساخته شده کار تمام نشده است و باید به دنبال بازخوردها و کارکرد افکار تبلیغاتی از قبل پیش بینی شده برویم. ممکن است قسمتهایی از کار بازخود منفی ایجاد کرده باشد و شما بعد از شناسایی اشکال در برطرف کردن سریع آن باید بکوشید. باید محاسبه کرد که چه میزانی از مخاطبان هدف را پوشش داده ایم و آیا تأثیرات عاطفی لازم را بر روی علاقمندان به هنرهای سنتی و صنایع دستی نسبت به برند تبلیغ شده گذاشته ایم و اینکه اگر جایی از ملاحظات هنری و ساختاری کار یا محتوای مد نظرش دارای اشکال و نتیجه معکوس دارد، باید آن را یافته و نسبت به بازسازی اش اقدام نمایید.

نتیجه گیری:
در دنیای به شدت به هم فشرده و در اجتماع انسانهای بی هویت شده، اهمیت و ضرورت ترویج هنرهای سنتی و صنایع دستی بر هیچ صاحبنظری پوشیده نیست و در این راستا علاوه بر میل و کشش شاغلین صنایع دستی، تمرکز متولیان دولتی نیز بر تولید همراه با هویت ملی و بومی و مؤلفه های صحیح مدیریت کسب و کار قرار گرفته است و امید است در راه جدیدی که داریم حرکت اقتصادی می کنیم، با تلاش و انگیزه های جهادی خود بدانیم که امسال بسیار به آبادانی کشور و کمرنگ شدن معضلات بیکاری در جامعه نیاز داریم.
فراگیری راههای صحیح و علمی روند ساخت یک تبلیغات موفق برای کالای صنایع دستی یکایک هنرمندان هنرهای ایرانی، یکی از واجبات ثبات و اداره کسب و کار است و اگر خوب بنگریم در حالی که از تمام کشورهای صاحب صنایع دستی دنیا چندین برابر در کسب نشان اصالت و مرغوبیت صنایع دستی یونسکو موفق تر می باشیم، اما چندین برابر کمتر از آنها می فروشیم. یکی از عمده دلایل اینچنین جا ماندنی، نداشتن و ندانستن راه و چاه ساختن یک تبلیغ موفق برای محصولات صنایع دستی کشورمان است و مقالاتی از این دست که دارای پشتوانه علمی و شیوه کاربردی است می تواند بسیار مفید واقع گردد.
منابع:
کیا، محمد. (۱۳۸۶). کارآفرینی گام به گام. تهران. ایران. سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی، سازمان همیاری اشتغال فارغ التحصیلان. چاپ اول.
شفقی، امیر. (۱۳۹۰). «برندینگ عاطفی، سوخت تجاری هزاره سوم». ماهنامه مدیریت بازاریابی و تبلیغات. ۱۳۹۰٫ ۱۶ و ۱۷٫ صفحه ۴۹٫

پ.ن:(نویسنده: یاسر بابایی.طراح و تولیدکننده گلیمفرش برجسته ایلامی)…