به روایت تیتر:
کد خبر: 2330
منتشر شده در: ۲۶ بهمن ۱۳۹۴ ساعت ۱۱:۲۸

کتاب تحولات آوایی کُردی ایلامی منتشر شد

ایلامی‌ها – ادبیات کردی ایلامی روزهای خوبی را پشت سر می گذارد. کتاب تحولات آوایی کُردی ایلامی پژوهشی ویژه در گستره زبان مادری ایلامی‌هاست که می تواند پشتوانه خوبی برای آینده زبان کردی ایلامی باشد.

ایلامی‌ها – ظاهر ساراییاین کتاب، با عنوان فرعی «بررسی تطبیقی تغییرات آوایی کُردی ایلامی با زبان‌های اوستایی و فارسی میانه» حاصل کار و کوشش و تألیف مهدی سبزه است که در ۱۱۰ صفحه و در قطع وزیری توسط انتشارات زانا چاپ شده است. مهدی سبزه، دانشجوی دکتری رشته‌ی زبان‌شناسی است و توجه ویژه‌ای به پژوهش زبان مادری دارد.

23088

برای آنکه بدانیم در این کتاب چه اتفاقی افتاده و شیرازه‌ی کتاب بر چه اساسی استوار شده، مقدمه‌ی این کتاب را به قلم مؤلف با هم می‌خوانیم و برایشان آرزوی توفیق افزون‌تر داریم.

یکی از شاخه‌های تنومند درخت زبان‌های هندواروپایی، شاخه زبان‌های هند و ایرانی می‌باشد. شاخه‌ زبان‌های هند و ایرانی خود به دوشاخه‌ی خانواده زبان‌های هندی و خانواده زبان‌‌های ایرانی تقسیم می‌شود. در میان شاخه ایرانی زبان‌های هند و ایرانی زبان‌های متعددی وجود دارند که همگی از یک نژاد و اصل مشترک به نام زبان ایرانی اولیه سرچشمه می‌‌گیرند. زبان‌های ایرانی سه دوره تحول را پشت سر گذاشته‌اند؛ به همین دلیل زبان‌های ایرانی را در سه رده تحولی قرار می‌دهند که شامل زبان‌های ایرانی دوره باستان، زبان‌های ایرانی دوره میانه و زبان‌های ایرانی دوره نو می‌باشد. زبان‌های ایرانی باستان دربرگیرنده دو زبان فارسی باستان و اوستایی و نیز شماری از گویش‌های دیگر است که کمتر شناخته‌شده‌اند. (رولاند، ۱۳۸۴: ۵۹) در بین زبان‌های ایرانی باستان کمتر شناخته‌شده، مهم‌ترین زبان، زبان مادی بوده که تنها از طریق واژه‌نامه‌ها، اسامی مکان‌ها و اشخاص و تحولات آن در فارسی میانه و نیز به‌وسیله وام واژه‌های آن در فارسی باستان شناخته می‌شود. موارد دیگر عبارت‌اند از زبان کردوکی که احتمالاً نیای زبان کردی نو بوده است، زبان پارتی که بعدها زبان امپراتوری بزرگی شد، زبان سغدی در ناحیه شمال شرقی نیای سغدی قرون‌وسطایی، زبان سکایی زبان مردمی که در شرق دریای خزر و شمال پارت و سغد و نیز در سمت غرب خزر در شمال دریای سیاه جای داشته¬‌اند. (همان: ۵۸) گویش‌‌های ایرانی که حدود سال ۳۰۰ قبل از میلاد تا حدود سال ۴۰۰ بعد از میلاد به وجود آمده‌اند را زبان‌های ایرانی میانه می‌نامند. زبان‌های ایرانی میانه شامل زبان پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی می-‌باشد. زبان پهلوی اشکانی یا پهلوی شمال غربی زبان رسمی سلسله اشکانی پارت بود که از سال ۲۵۰ تا سال ۲۲۶ قبل از میلاد بر ایران فرمانروایی کرد و با فروپاشی سلسله اشکانی از بین رفت. زبان پهلوی ساسانی یا پهلوی جنوب غربی زبان رسمی سلسله ساسانیان بوده که از سال ۲۶۱ تا زمان فتح ایران به دست مسلمانان در سال ۶۵۲ میلادی بر ایران فرمانروایی کرد. به نظر می-‌رسد این زبان گونه تحول‌یافته فارسی باستان یا گویشی بسیار شبیه به آن است. (همان: ۵۸)

زبان‌‌های ایرانی نو شامل فارسی، تاجیکی، افغانی (پشتو)، آسی، کردی، تاتی، طالشی، بلوچی، زبان‌های پامیر (شغنی، روشانی و غیره) و نیز یک تعداد زبان‌ها و گویش‌های دیگر می‌باشد که در ایران کنونی، افغانستان، آسیای مرکزی، پاکستان و دیگر کشور-های شرقی به آن¬‌ها تکلم می‌شود. (ارانسکی، ۱۹۷۷: ۲۶)

زبان کردی ازجمله زبان‌های ایرانی دوره جدید می‌باشد که با زبان فارسی خویشاوندی نزدیکی دارد. زبان کردی جزو شاخه هند و ایرانی زبان‌های هندواروپایی می‌باشد. ژوییس بلو استاد و پژوهشگر برجسته فرانسوی، محقق برجسته زبان کردی، دارای مدرک دکتری رشته زبان و ادبیات کردی، معتقد است: گویش‌های متعدد کردی مکمل گروه ایرانی آریایی هستند که به خانواده بزرگ زبان‌های هند و ایرانی تعلق دارد. این گویش‌ها یک مجموعه زبانی یکپارچه تشکیل می‌دهند و این مجموعه از سایر زبان‌های ایرانی هم‌جوار یعنی زبان‌های شمال غربی ایران مانند تالشی و گویش‌های حاشیه دریای خزر متمایز است». اشمیت١٩٣٩، (ترجمه آرمان بختیاری و همکاران، ١٣٨٣: ۵۴١). ابوالقاسمی درباره زبان کردی می‌گوید: زبان‌های کردی از زبان‌های ایرانی غربی هستند که در ایران و ترکیه و عراق و ارمنستان و سوریه رواج دارد. در سال ١۸۹۷ برای اولین بار روزنامه‌ای به نام کردستان به زبان کردی در قاهره منتشر شد. در ایران و عراق، کردی به الفبایی که از عربی گرفته شده نوشته می‌شود. در سوریه، به الفبایی که از لاتین گرفته شده نوشته می‌شود. واژگان کردی زیر نفوذ فارسی و عربی و ترکی و روسی است. البته نفوذ فارسی و عربی بیشتر از ترکی و هر سه بیشتر از روسی است. از زبان‌های کردی در دوره میانه و باستان اثری به‌جای نمانده است. (١۳۸۶: ۲۵۹)

یکی از مسائل عمده‌ای که امروزه ذهن بسیاری از مورخان و باستان‌شناسان و زبان‌شناسان را مشغول کرده است این است که پیشینه زبان کردی چیست؟ و اصولاً منشا زبان کردی به کجا برمی‌گردد. برای پاسخ به این سؤال فرضیه‌های مختلفی مطرح‌شده است؛ ازجمله این‌که بعضی از زبان‌شناسان و مورخان پیشینه زبان کردی را زبان مادی زبان قوم ماد می‌دانند و برای اثبات آن دلایل و شواهد مختلفی را برمی‌شمارند. (تابانی ۹۴:۱۳۸۰)، (رخزادی، ۱۳۷۹: ۲۵). گروهی دیگر از زبان‌شناسان و پژوهشگران پیشینه زبان کردی را زبان مادی نمی‌دانند، استدلال آن‌ها این است که چون تنها چند واژه از این زبان باقی مانده است پس نمی‌توان اثبات کرد که پیشینه زبان کردی است، بلکه معتقدند که زبان کردی ادامه و دنباله زبان پهلوی می‌باشد؛ اما گروهی دیگر از پژوهشگران اظهار می‌کنند که در عهد باستان قومی به نام قوم کرد در کنار اقوام مختلف ایرانی نظیر قوم ماد و پارس در منطقه فعلی کردستان زندگی می‌کرده‌اند و خود دارای زبان مستقل به نام زبان کردی بوده‌اند که زبان کردی فعلی بازمانده همان کردی باستان می‌باشد. (یاسمی، ۱۳۷۲: ۹۱) رولاند مؤلف کتاب «فارسی باستان، متون و واژه‌نامه» (۱۳۸۴: ۵۸) در اثر خود هنگامی‌که درباره زبان‌های ایرانی باستان بحث می‌کند، از زبان کردی به‌عنوان یکی از زبان‌های ایرانی دوره باستان نام می‌برد. وی زبان کردی باستان را کردوکی» نامیده و بیان کرده است که این زبان احتمالاً نیای زبان کردی نو بوده است.

علی‌رغم این که محقق علاقه فراوانی به دانستن پاسخ این پرسش دارد، اما این پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش نیست که پیشینه زبان کردی چیست؟ و اصولاً نیای آنچه بوده است؟ چون تا حالا کسی به طور قطع به آن پاسخ نداده است و یافتن پاسخ آن کار ساده‌ای نیست؛ اما این پژوهش در صدد است با مقایسه تغییرات آوایی گویش کردی ایلامی با زبان‌¬های اوستایی و فارسی میانه به ارتباط نزدیک بین این زبان‌ها و زبان کردی اشاره کند و کمک کند تا محققان دیگر بتوانند در این زمینه تحقیقات بیشتری انجام دهند.

این پژوهش می‌تواند مخاطبان بسیاری زیادی داشته باشد. از نتایج آن می‌توان برای استفاده در آموزش کردی ایلامی بهره جست. متأسفانه کردی ایلامی، از آنجا که پیشینه و قدمت آن به وضوح مشخص نشده و شکل نوشتاری استانداردی نداشته است کم‌تر مورد توجه قرار بوده است؛ حتی این خطر نیز احساس می‌شود که تا چندین سال آینده به دست فراموشی سپرده شود؛ بنابراین، بسیار لازم و ضروری است که برای پاسداری از آن و جلوگیری از کمرنگ‌شدن آن در بین نسل جدید به تحقیق و پژوهش در باره-‌ی آن پرداخت؛ چون‌که گویش‌ها و گونه‌های مختلف زبانی در خطر انقراض بوده و خواسته یا ناخواسته میراث گذشتگان ما به دلیل نفوذ زبان فارسی و توسعه رسانه‌های دیداری و شنیداری زبان رسمی کشور و کم‌توجهی به گویش‌های محلی و زبان مادری که ممکن است به عمد یا غیر عمد صورت گیرد، به تدریج از بین می‌رود.

بررسی تغییرات ‌آوایی کردی ایلامی پژوهش جدیدی است و تا حالا بر روی آن کار نشده است؛ عملاً این گونه زبانی برای بسیاری ناشناخته باقی مانده است به طوری که بسیاری از زبان شناسان چه در داخل و چه در خارج کشور در اکثر تقسیم‌بندی‌های گویشی که درباره زبان کردی انجام داده‌اند این گونه را نادیده گرفته‌اند. به طور کلی، تنها یک مورد بررسی تاریخی در این زمینه انجام شده که به صورت کتابی با عنوان فرهنگ تطبیقی گویش کردی ایلامی با زبان ایرانی میانه» تألیف شده است.

پژوهش حاضر بر اساس تلفیقی از روش کتابخانه‌ای و میدانی است؛ داد‌ه های پژوهش متشکل از آوا‌های گویش کردی ایلامی و زبان‌های اوستایی فارسی میانه و واژگان هم‌ریشه و مشترک می‌باشد. آواهای گویش کردی ایلامی و واژگان اوستایی و فارسی میانه از طریق منابع مختلف گردآوری شده است. تعدادی از واژگان گویش از طریق منابع مکتوب مثل کتاب‌های شعر شاعران ایلامی نظیر اشعار ایرج خالسی (۱۳۹۰)، محمد‌رضا رستم پور (۱۳۸۹)، سارایی (۱۳۹۱) و شمار دیگری از واژه‌ها از طریق سخنان گویشوران بومی و شم زبانی نگارنده به دست آمده است. برای گردآوری آواهای زبان اوستایی از کتاب دستور زبان اوستایی جکسن (۱۳۷۶) و برای گردآوری آواهای فارسی میانه از کتاب تاریخ زبان فارسی نوشته محسن ابوالقاسمی (۱۳۸۰) استفاده شد. واژگان زبان‌های اوستایی و فارسی میانه به ترتیب از واژه‌¬نامه اوستایی نوشته احسان بهرامی (۱۳۶۹) و فارسی-پهلوی مکنزی (۱۳۷۳) استفاده شد. واژه‌نامه اوستایی بهرامی بر اساس واژه‌نامه کانگا و چند واژه نامه‌ی دیگر نوشته شده و واژه‌نامه مکنزی اثر دیوید نیل مکنزی استاد سرشناس زبان پهلوی و زبان‌های ایرانی می‌باشد. واژه‌نامه مکنزی دارای ۴۰۰۰ واژه پهلوی بوده و بر اساس چهارده پانزده متن پهلوی تألیف شده است که مهشید میر فخرایی آن را به فارسی ترجمه کرده است. (منصوری، ۱۳۸۷: ۱۰۲)

شاید بعضی با دیدن واژه‌های گویش فکر کنند تلفظ بعضی از واژه‌ها تفاوت اندکی با لهجه آن‌ها دارد، به این دسته از پژوهشگران باید گفت که گویش کردی ایلامی دارای چند لهجه گوناگون و مختلف است که اندک تفاوت‌هایی در تلفظ واژگان با همدیگر دارند؛ لهجه‌های گویش عبارتند از: لهجه ایلامی، خزلی، ملکشاهی، مهرانی، آبدانانی و غیره، اکثر واژه‌های این پژوهش با لهجه ملکشاهی می‌باشد. لهجه ملکشاهی دارای تفاوت‌هایی با لهجه‌های دیگر گویش کردی ایلامی می‌باشد که سخنوران آن را از دیگر سخنوران گویش متمایز می‌کند؛ از جمله این که همخوان «ž» و واکه «ü» و همخوان «v» از زبان سخنوران آن بسیار شنیده می‌شود. کاربرد همخوان «ژ» به حدی است که سخنوران لهجه‌های دیگر، سخنوران این لهجه را با کاربرد این همخوان می‌شناسند و تشخیص می‌دهند. با توجه به این که همخوان «ژ» از زبان پارتی اشکانی وارد زبان فارسی شده و واژه‌هایی که در فارسی دارای این همخوان می‌باشد، از زبان پهلوی اشکانی وارد زبان فارسی شده‌اند، این فرضیه تقویت می‌شود که استعمال همخوان «ژ» توسط گویشوران ملکشاهی تصادفی نبوده و حاکی از روابط تاریخی و جغرافیایی آنان با اقوام باستانی ایران دارد.

ظاهر سارایی، شاعر، ادیب و ناشر آثار ادبی
ظاهر سارایی، شاعر، ادیب و ناشر آثار ادبی
Share on FacebookShare on LinkedInPin on PinterestDigg thisShare on StumbleUponFlattr the authorEmail this to someoneShare on RedditShare on TumblrBuffer this pageShare on Google+Tweet about this on Twitter