به روایت تیتر:
کد خبر: 1553
منتشر شده در: ۲۰ آبان ۱۳۹۳ ساعت ۱۳:۰۰

آوازهای شجریان؛ انعکاس جامعه در ادبیات

پایگاه خبری تحلیلی ایلامی ها – آوازخوانان خوب و برجسته، مناسب ترین شعر را برای دستگاه موردنظر خود انتخاب کرده و با تسلط کافی و مهارت بالا در تلفیق شعر و موسیقی، این ادبیات پر محتوا را برای عموم مردم قابل فهم می گردانند.

پایگاه خبری تحلیلی ایلامی ها – در عرصه ی موسیقی رسمی ایران ، آواز خوانان بزرگ ، با تعمق در فحوای کلام شاعران و دریافت پیام بلند و انسانی آنان و نیز تسلط بر تمامی دستگاه ها و گوشه ها و مهم تر از آن ، تلفیق به جا و درست شعر و موسیقی ، به خلق آثاری فاخر و ماندگار دست زده اند .
در این نوشتار، که با هدف اشاره به گوشه ای از ظرافت های استادانه و دقت های عمیق و ادبی استاد شجریان به نگارش در آمده است، باید بگویم که نکته ای که در زمینه ی انتخاب شعر وجود دارد، این است که آوازخوانان خوب و برجسته ، مناسب ترین شعر را برای دستگاه مورد نظر انتخاب می نمایند و با تسلط کافی و مهارت بالایی که در تلفیق شعر و موسیقی دارند ، این ادبیات فاخر و پر محتوا را هر چه بیش تر برای عموم مردم قابل فهم می گردانند.
به عنوان مثال در دستگاه ” راست پنجگاه ” که به قول خود شجریان “دستگاه مغانه است ؛ دستگاهی است که در فرگاه پیر مغان ، در جایی که شکوه و عظمت هست ، به کار می رفت . در جایی که شما می خواهید بلندترین حرف را بزنید…”
در این دستگاه ، استاد شجریان با ظرافت هر چه تمام تر اشعاری را انتخاب کرده که مناسب حال و هوای دستگاه “راست پنجگاه” می باشد . ایشان در آلبوم های “چشمه ی نوش” ، “فریاد” و “راست پنجگاه” به ترتیب غزل هایی با مطلع های زیر را می خوانند :
روشن از پرتو رویت نظری نیست که نیست
منت خاک درت بر بصری نیست که نیست (آلبوم چشمه ی نوش ، غزل حافظ)
هر که سودای تو دارد چه غم از هر که جهانش
نگران تو چه اندیشه و بیم از دگرانش (آلبوم فریاد، غزل سعدی)
در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد
عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد (آلبوم راست پنجگاه ، غزل حافظ)
و به خوبی شکوه و عظمت و بلندی سخن را در این اشعار و پیوند عمیق این اشعار با حس و پیام دستگاه شکوهمند “راست پنجگاه” را می بینید.
همان گونه که می دانیم گوشه های موسیقی رسمی ما ریشه در اصالت و هویت ملی ما دارند ؛ و استاد شجریان که نزدیک به نیم قرن در وادی موسیقی گام برداشته است ، با ردیف دستگاهی و گوشه های پر رمز و راز موسیقی انس و الفتی دیرینه دارد . و این انس و الفت به همراه دقت نظر در حفظ و اعتلای میراث ملی ، در اجراهای ایشان نیز نمود داشته است .
به عنوان مثال ، در گوشه ی “حجاز” که از متعلقات آواز “ابوعطا” است و عموما هر آواز خوانی در ضمن ابوعطا ، گوشه ی حجاز را هم می خواند، شجریان همواره این گوشه را با حال و هوای عجیبی خوانده است و اغلب در آوازهایش در این گوشه، از ابیاتی استفاده کرده است که یا مستقیما نام خداوند را در خود داشته اند و یا خود استاد آن را در قالب “ادوات تحریر”زمزمه نموده است که تناسب حس و حال گوشه ی حجاز با اسم اعظم و یاد آن در دل عاشق به خوبی احساس میشود.
به عنوان مثال، به اشعار زیر که به ترتیب در آلبوم های “عشق داند” ، “فریاد” و “پیوند مهر” در گوشه ی “حجاز” خوانده شده اند دقت کنید:
“عهد ما با لب شیرین دهنان بست خدا
ما همه بنده و این قوم خداوندانند” (آلبوم عشق داند – غزل حافظ)
“ز ملک تا ملکوتش حجاب برگیرند
هر آنکه خدمت جام جهان نما بکند” (آلبوم فریاد – غزل حافظ)
“تو با خدای خود انداز کار و دل خوش دار
که رحم اگر نکند مدعی ، خدا بکند” (آلبوم فریاد – غزل حافظ)
“امید تو بیرون برد از دل همه امیدی
سودای تو خالی کرد از سر همه سودایی” (آلبوم پیوند مهر – غزل سعدی)
خود استاد شجریان در توصیفی از گوشه ی “حجاز” گفته اند :
«در گوشه ی حجاز ، عاشق با خداوند حقایق در مورد عشق و زندگی سخن می گوید»
محمد رضا شجریان با همراهی همایون شجریان در آلبوم “فریاد” ، پس از آن که سه بیت از این غزل سعدی را:
“تو را سری است که با ما فرو نمی آید
مرا دلی که صبوری از او نمی آید”
در گوشه ی “شوشتری” از متعلقات دستگاه “همایون” می خوانند، آنگاه چهار بیت بعدی را رها نموده و برای گوشه ی “بیداد” بیت زیر را انتخاب می نمایند:
“چه عاشق است که فریاد دردناکش نیست
چه مجلس است که از او های و هو نمی آید…”
و این جاست که زیبایی شناسی دیگری توسط استاد رقم می خورد ؛ چرا که انتخاب چنین ابیاتی برای گوشه ی فریاد گونه و یا شکوه گرانه ی “بیداد” ، انتخابی بسیار به جا بوده است.
نیز در آلبوم “بیداد” که شاهکار مشترک شجریان و مشکاتیان است، برای انتخاب شعر مناسب با حال و هوا و پیام نهفته در گوشه ی “بیداد”، ایشان چند بیت آغازین از این غزل “حافظ” را انتخاب کرده اند:
“یاری اندر کس نمی بینیم یاران را چه شد
دوستی کی آخر آمد، دوستداران را چه شد
آب حیوان تیره گون شد، خضر فرخ پی کجاست
خون چکید از شاخ گل، ابر بهاران را چه شد؟…”
در آلبوم “دستان” که دیگر شاهکار مشترک جناب شجریان و جناب مشکاتیان می باشد، برای دستگاه حماسی و پرشکوه “چهارگاه”، غزل معروف “سعدی” گزینش شده:
“از در درآمدی و من از خود به در شدم
گویی کزین جهان به جهان دگر شدم…”
و به خوبی تناسب میان این غزل شورانگیز و سنگین و حماسی با دستگاه “چهارگاه” فهم می شود.
در ادامه ی همین آلبوم، برای گوشه ی “مخالف چهارگاه” که عمیقا می تواند سوز عشق و هجران و درد فراق از معشوق را بازگو کند، این غزل از استاد سخن “سعدی” انتخاب کرده اند که تناسب بی حد و حصری با گوشه ی مخالف چهارگاه دارد:
“دوش دور از رویت ای جان، جانم از غم تاب داشت
ابر چشمم بر رخ از سودای تو سیلاب داشت…”
خاصه که برای بیان بهتر حس فراق عاشق، فرم “مثنوی مخالف چهارگاه” انتخاب شده که همین “مثنوی خوانی” نیز به پیوند عمیق حالات و اطوار شعر با موسیقی بسیار کمک کرده است.
در مورد اجرای تحریر(چهچهه) ، به عنوان مثال ، خوانندگان “مکتب آواز اصفهان” بر این عقیده اند که مفهوم شعر و حالت ها و ریزه کاری های آن نباید فدای قدرت نمایی و تحرک ریتمیک تحریرها شود ، و شعر باید ابتدا خوب به شنونده تفهیم شود و سپس تحریر در پی آن بیاید . و در مورد شجریان ، خالی از لطف نیست که به اظهار نظری از استاد فقید “رضوی سروستانی” خواننده ی برجسته، پیرامون دقت زایدالوصف ادبی شجریان اشاره نماییم.ایشان در ارتباط با تحریر بسیار زیبایی که جناب شجریان روی بیتی از غزل سعدی در گوشه ی “زابل” چهارگاه در آلبوم “دستان” اجرا کرده اند چنین می گوید:
«دوست عزیزم آقای محمد رضا شجریان ، “سه گاه” و “چهارگاه” زیاد اجرا کرده اند و طبعا گوشه ی “زابل” هم خوانده اند . در همین نوار “دستان” ملاحظه کنید ، ایشان این بیت سعدی :
چون شبنم اوفتاده بدم پیش آفتاب
مهرم به جان رسید و به عیوق بر شدم
را در گوشه ی “زابل” می خوانند و در آخر بیت ، به تناسب مفهوم شعر که “پرواز و معراج” را تداعی می کند ،گریزی به اوج ردیف می زنند و بر می گردند . خیلی ها ، موقع خواندن زابل ، این گریز را می زنند اما بدون تناسب…»
این مطلب در واقع شاهدی بر اوج ظرافت و دقت ادبی استاد شجریان می باشد.
نیز، باید گفت آوازهای جناب شجریان، حال و هوایی خاص و لطیف دارند .
تنها برای یک نمونه ، استاد شجریان در آلبوم “معمای هستی” این بیت حافظ را می خوانند :
“چیست این سقف بلند ساده ی بسیار نقش ؟
زین معما هیچ دانا در جهان آگاه نیست…”
استاد این بیت را با همان حالت ژرف و معما گونه که در شعر نهفته است ، در گوشه ی “رضوی” می خواند و غیر از این در انتهای بیت هم ، از آن زمزمه ای استفاده می نماید که مناسب حال است:
” ای دل غافل ! دل غافل ، دل غافل “
و به دنبال آن ، “محمد رضا لطفی” نیز با همان حال و هوا و با حالتی پرسشگرانه جواب آواز را می نوازد ؛ گو اینکه نوای “سه تار” او نیز در جستجوی “معمای هستی” می باشد …
پس از بیان مطالب فوق ، باید گفت بیهوده نیست که شجریان در جایی به این مطلب اشاره کرده است که:
«من بیشترین وسواس و دقت را روی انتخاب اشعار و تلفیق آن با موسیقی دارم . هر بار که کنسرتی دارم معمولا چندین بار کتاب ها را زیر و رو می کنم تا غزلی که مناسب زمانه و زبان حال مردم است را پیدا کنم…»
در پایان اضافه میکنم که از این دست موارد که نشان دهنده ی فهم عمیق ادبی و موسیقایی جناب شجریان و هنر ایشان در تلفیق مناسب شعر و موسیقی و بیان درست و دقیق شعر در قالب آواز و ظرایف و ریزه کاری های ایشان در خلال تحریرها و حالات و ادوات گوناگون می باشد، می توان به بسیاری موارد دیگر اشاره کرد که اینجانب به حکم رعایت ایجاز و اختصار، تنها به بیان همین چند نمونه اکتفا کرده و این تحفه ی کوچک را به عنوان “مشتی از خروار” و به بیان ظریف تر، “چند برگ گل از گلستان پر رنگ و رونق آواز استاد شجریان” به پیشگاه خوانندگان گرامی تقدیم میکنم.
با این امید که مقبول نظر افتاده باشد و با امید دقت نظر و تامل هرچه بیش تر علاقه مندان به موسیقی ایرانی در آثار ارزشمند این استاد یگانه و آرزوی بهروزی و سلامتی برای ایشان…

جواد یعقوبی

پی نوشت: همراهان گرامی!نگارش این متن مربوط به چند سال پیش می باشد که قرار بود در آخرین شماره ی نشریه موسیقی “همایون” که به مدیرمسئولی و سردبیری اینجانب در دانشگاه ایلام منتشر می شد، چاپ شود که متاسفانه فرصتی برای انتشار این شماره پیدا نکردم و پس از سال ها، این متن رو در اختیار و در معرض قضاوت شما عزیزان میگذارم.با امید به اینکه دوستان اهل فن، نقص و یا احیانا ایرادهای این نوشته رو بر من ببخشند…با سپاس

عکس ‏‎Javad Yaqoubi‎‏
 
 عکس ‏‎Javad Yaqoubi‎‏