به روایت تیتر:
کد خبر: 1317
منتشر شده در: ۱ شهریور ۱۳۹۳ ساعت ۱۲:۵۵

اهمیت جهانی خلیج فارس

پایگاه خبری تحلیلی ایلامی ها – خلیج فارس همواره در عرصه روابط بین الملل اهمیت ژئوپلتیک داشته و دارد. در هر یک از ادوار تاریخ بشر اهمیت این دریا دلیلی داشته است.

پایگاه خبری تحلیلی ایلامی ها – خلیج فارس در عرصه ی روابط بین الملل روز به روز اهمیت بیشتری می یابد. این روندی است که طی چند قرن گذشته تا به امروز ادامه داشته و در آینده نیز به نحوی افزون تر ادامه خواهد یافت. در هر یک از ادوار تاریخ بشر اهمیت این دریا دلیلی داشته است. اما بدون شک از اوایل قرن بیستم، نفت دلیل اصلی توجه همگان بدان بوده است. نقش تقریباً بی بدیل نفت در تأمین انرژی، مواد پتروشیمی و حیات اقتصادی تمامی جوامع و به خصوص با عنایت به تمدن صنعتی کنونی، موجب شده است تا عملاً همه آحاد بشر در سراسر کره زمین با خلیج فارس به نحوی پیوند داشته باشند. پیدایش رقبایی همچون حوزه های نفتی آسیای میانه، قفقاز، دریای مازندران، دریای شمال و نظایر آنها نیز نتوانسته است از میزان حساسیت و اهمیت خلیج فارس بکاهد. حجم عظیم ذخایر نفت و گاز در منطقه خلیج فارس و نیز تجارت گسترده ای که مستقیم یا غیرمستقیم با آن مرتبط است، نشان می دهد که در دهه های آینده باز هم این دریا مهم ترین نقطه ژئواکونومیک و ژئواستراتژیک جهان خواهد بود. نفت خلیج فارس همچنان که تأمین کننده انرژی برای جهان صنعتی است، تأمین کننده ی درآمد برای دولت های پیرامون آن نیز هست. لذا اهمیت حیاتی خلیج فارس را باید در قدم اول برای ملت های پیرامونی آن دانست و بر همین اساس است که بیش از همه ملت های جهان، ملل پیرامون خلیج فارس هستند که نسبت به مسایل تاریخی و فرهنگی محیط جغرافیایی خویش حساسیت به خرج می دهند. برای جوامعی که به دور از خلیج فارس هستند، نکته مهم، خرید نفت و حضور در بازارهای مبادله کالاست.این همه خلیج فارس را مبدل به یکی از فعال ترین کانون های اقتصاد و سیاست جهانی کرده است و این نکته ای است که نیاز به توضیح و تفصیل ندارد.

به علاوه در عرصه گردشگری و ارتباطات نیز هم اکنون خلیج فارس اقتصادی رو به رشد از خود نشان می دهد. این امر متذکر می گردد که حتی پس از نفت نیز این دریا اهمیت خود را حفظ خواهد کرد.

نباید از نظر دور داشت که در سه دهه ی گذشته خلیج فارس شاهد تخاصمات سیاسی و نظامی نیز بوده است. قضایای ظفار، حمله عراق به ایران و جنگ اول و دوم خلیج فارس، همچنین اختلافات مرزی کشورها و کنکاش های مربوط به اصلاحات و تعارضات سنت و مدرنیته به همراه رقابت های دول بزرگ در مورد خلیج فارس را هم باید مد نظر داشت. چنین شرایطی موجب شده است در بسیاری از کشورهای جهان شاهد شکل گیری مراکز پژوهشی، نشریات، سمینارها و تألیف کتب و مقالات درباره ی خلیج فارس باشیم. چنان که حجم عظیمی از پول، وقت و نیروی انسانی در بسیاری از کشورها صرف تحقیقات مربوط به خلیج فارس در ابعاد و عرصه های گوناگون می شود. در کشور ما نیز هرچند علاقه و توجه عمومی به خلیج فارس بسیار است اما لازم است در راستای توسعه علمی و فرهنگی و ارتباطی کشور، توجه بیشتر، بهتر، وسیع تر و در همان حال دقیق تر به خلیج فارس صورت گیرد. امید است این مجموعه قدمی در این راه باشد.

هرچند خلیج فارس از نظر جغرافیایی، مکان و محدوده ای مشخص و معروف است اما در یک رویکرد علمی و تحقیقی لازم است مدام نسبت به بازشناسی و بازیابی آن اهتمام ورزید. دلیل این امر نیز آن است که عناصر شکل دهنده موقعیت کنونی خلیج فارس فقط عناصر بومی و پیرامونی آن نیستند.

در عرصه سیاست و ارتباطات و اقتصاد، عوامل فرامنطقه ای با آن پیوند همه جانبه ای یافته اند. حتی مسائل جمعیتی و فرهنگی آن دچار تحولات پرشتاب و گسترده ای شده است. اکنون نه مانند قرون گذشته است که مسائل خلیج فارس را در مباحث ساده جغرافیایی یا نحوه ی استقرار جماعت های انسانی یا مسیرهای کشتی رانی خلاصه کرد و نه قرن نوزدهم است که رقابت چند قدرت دارای نیروی دریایی و استعمارگر را بتوان مبدأ و منشأ تحولات آن دانست. مسائل و مباحث خلیج فارس اکنون صورت ترکیبی و پیچیده ای به خود گرفته است و شناخت و تحلیل آن صورت ساده ای ندارد. این پیچیدگی موجب تأثیر عناصر متعددی به صورت همزمان در یک فرآیند پیوسته با دیگر مناطق جهان شده است. هر چند ایرانیان همواره به موقعیت خاص جغرافیایی، جمعیتی، تاریخی و فرهنگی خویش در این عرصه اعتقاد داشته اند، اما نباید از نظر دور داشت که علی رغم آن که سرعت تحولات در این قرن بیشتر شده، توانایی پیش بینی تحولات و پیشی گرفتن از رویدادها اندک شده است. این به خاطر شرایط تکنیکی دنیای ما است و در همه جا کم و بیش می توان آن را مشاهده کرد. اما علاقه مندی همه عوامل مؤثر در سیاست به خلیج فارس و حضور کلیه ی عناصر تأثیرگذار بر مناسبات بین الملل در این دریای کم وسعت، آمیزه ای سرگیجه آور از شرایط بالقوه و بالفعل را موجب شده است. این همه برای توجه بدین امر است که باید هم حساسیت موقع و هم پیچیدگی شرایط را بیشتر مورد توجه قرار داد. مرز میان قوه و فعل در نگاه به خلیج فارس بسیار ناپایدار به نظر می آید. درست شبیه قیمت نفت که مدام در نوسان است.

در این نوسان نیز همه عوامل دخیل هستند. چنانکه دوش به دوش و پا به پای مسائل مهم بین المللی، مسائل بومی و محلی نیز فرصت بروز و تأثیرگذاری یافته اند. نباید از نظر دور داشت که خلیج فارس از یک سو با شبه قاره ی هند، از یک سو آسیای مرکزی، از یک سو مسائل خاورمیانه با محوریت مسئله فلسطین، مسائل شاخ و شمال آفریقا پیوند دارد. زیرا کشوری مانند ایران به دلیل مجاورت با خلیج فارس از یک سو و مناطق قفقاز و آسیای میانه از سوی دیگر، خود به خود مسائل این مناطق را با خلیج فارس پیوند می دهد. برای کشورهای دیگر حوزه ی خلیج فارس نیز چنین است. پیوستگی آب های خلیج فارس با دریاهای مجاور خود یک نکته است و پیوند با بازارهای مصرف در شرق دور و آسیای جنوب شرقی و اروپای غربی… نکته ای دیگر. مهاجرت و مسائل و تحولات جمعیتی نیز خلیج فارس را با شبه قاره ی هند و بسیاری مناطق دیگر هم بسته کرده است. در چنین شرایطی از تحول سریع و وسیع، عامل هایی هم چون فرهنگ، تاریخ، علم و تکنولوژی به یک باره شأن و وزن خاصی یافته اند. آن چنان که مراکز دانشگاهی و تحقیقاتی در این منطقه به نحو جالب توجهی در حال گسترش هستند. یکی از دلایل این امر مزیت خاصی است که مباحث فرهنگی و تاریخی برای تأثیرگذاری بر تحولات سیاسی دارند. تاریخ و فرهنگ در بسترسازی بسیاری از فعالیت ها و نیز عمومی ساختن شمار فراوانی از اقدامات تأثیر قاطع می گذارند. ایجاد فضای فکری و ذهنی لازم برای نیل به اهداف بلند مدت با کمک تاریخ و فرهنگ امکان پذیر است. از این رو لازم است تمهیدات برای حضور فرهنگی، علمی و تحقیقی قابل توجه در خلیج فارس فراهم ساخت. سابقه تاریخی، میراث غنی فرهنگی، ادبیات گسترده، کثرت مفاخر و مشاهیر، ظرفیت بالای نیروی انسانی و… نیز این امر را هم ممکن و هم ضروری جلوه می دهد. یکی از اهداف این مجموعه نیز همین ادای دین به مردم، فرهنگ، تاریخ یک منطقه مهم مانند خلیج فارس است.

هم چنین لازم است در نظر داشت که فرهنگ، تاریخ، تمدن، ادبیات و به طور کلی همه ی آن چه که ارزش های جامعه ی انسانی به شمار می آیند می توانند کمک بسیار مهمی به توسعه و تحکیم فرهنگ صلح و دوستی بنمایند. بسترسازی همکاری و هم فکری با بهره گیری صحیح از فرهنگ امکان پذیر است. روابط بین الملل که امری گسترده تر از روابط بین الدول است نیز تأکید بسیار بر روابط فرهنگی دارد. اهمیت خلیج فارس و شرایط حیاتی آن به همگان و به خصوص ساکنان پیرامون آن متذکر می گردد که بر توسعه و تحکیم مناسبات انسانی و فرهنگی و ارتقاء هر چه افزون تر ارتباطات فرهنگی و نزدیک ساختن هر چه بیش تر ملت ها تلاش کنند. تجارب تلخ تحولات چند دهه ی گذشته نیز موید این امر است. فرهنگ صلح و دوستی که از نشانه های آن احترام متقابل است با ارتباط و اطلاع از یکدیگر میسر می گردد. امید است که این گام نخست در همین راستا باشد.

“دکتر عبدالرسول خیراندیش عضو هیأت علمی دانشگاه شیراز”

منبع مقاله: خیراندیش، عبدالرسول؛ تبریزنیا، مجتبی؛ ( ۱۳۹۰ )، پژوهشنامه خلیج فارس ( دفتر اول و دوم )، تهران: خانه کتاب، چاپ دوم

Share on FacebookShare on LinkedInPin on PinterestDigg thisShare on StumbleUponFlattr the authorEmail this to someoneShare on RedditShare on TumblrBuffer this pageShare on Google+Tweet about this on Twitter