به روایت تیتر:
کد خبر: 1155
منتشر شده در: ۱۰ مرداد ۱۳۹۳ ساعت ۱۴:۳۳

حسادت درون صنفی از نگاه ملا احمد نراقی

پایگاه خبری تحلیلی ایلامی ها – یکی از شعارهای انتخاباتی جناب دکتر “حسن روحانی”، احیای اخلاق در حوزه عمومی بود که شعاری بسیار به جا و مقتضای نیازهای جامعه امروز ایران می باشد.

حسادت درون صنفی از نگاه ملا احمد نراقی

نوشته:امیر دل زنده نژاد

پایگاه خبری تحلیلی ایلامی ها – یکی از شعارهای انتخاباتی جناب دکتر “حسن روحانی”، احیای اخلاق در حوزه عمومی بود که شعاری بسیار به جا و مقتضای نیازهای جامعه امروز ایران می باشد. فرهنگی با این تمدن بسیار با شکوه و غنی که در دل خود سلاطین اخلاق و عرفان را پرورانده است نباید به سمت کج مداری اخلاقی در حوزه سیاست عمومی و فرهنگ همگانی برود. کج مداری هائی چون دروغ، ریا، حسادت، کینه های شخصی و… در شأن زیست جهان اسلامی ایرانی نیست.

حوزه عمومی به قول “هابرماس” حوزه عقلانیت، کنش ارتباطی، نظم و نقد و رقابت سازنده است. حال با فرض روی برتافتن از نگاه متفکران غربی به حوزه همگانی و گرایش به سمت فرهنگ نگاه ایرانی-اسلامی، مضمونهای مشابه انسانی در حیطه عمومی را می شود در مکتوبات اخلاقی و عرفانی کلاسیک مشاهده کرد و آن را راهنمای حرکت انسانی در حوزه عمومی قرار داد. در این مقال ما به دنبال پی گیری مقوله اخلاق درون صنفی با نگاهی روزآمد و کاربردی با تکیه بر همین منابع ایرانی اسلامی هستیم.

مقوله ای که با تحقیقات میدانی و کمی و کیفی قابل اثبات و مشاهده هست مقوله حسادت درون صنفی می باشد به این معنا که هر فردی از درون هر صنفی احساس حسادت را ممکن است در درون خودش نسبت به فرد دیگر در همان صنف مشاهده کند. بسیار خوب می دانیم که حسادت با رقابت فرق می کند و اولی مخرب است و دومی سازنده. این پدیده مخرب و زیانبار برای حیطه همگانی، پدیده ای جدید و معاصر نیست بلکه در قرون گذشته هم وجود داشته است. هر جا بازاری و کاری باشد، اصناف هم هستند و وقتی اصناف باشند حسادت درون صنفی هم بوجود می آید. “ملا احمد نراقی” که کتاب “معراج السعاده، شاهکار اخلاقی-عرفانی اش زبانزد خاص و عام است، این مؤلفه مخرب را تا حدودی واکاوی نموده است و ما سعی خواهیم کرد که در این مقال از نگاه و هدایت او بهره ببریم.

ملا احمد نراقی (۱۱۸۵ه.ق .۱۲۴۵هجری قمری)، در عهد “فتحعلی شاه قاجار” می زیست. عالمی ربانی و متخصص علوم اسلامی و عارفی جامع الشرایط بود که کتاب معراج السعاده خویش را به زبان فارسی برای فهم همگان به سفارش شاه قاجار به نگارش در آورد که این کتاب اخلاقی در واقع خلاصه کتاب پدر احمد نراقی به اسم “جامع السعادات” است که پدرش به زبان عربی برای علماء آن دوران به نگارش در آورده بود. کتاب معراج السعاده احمد نراقی کتابی است بسیار مفید که می تواند راهنمای زندگی اخلاقی در همه دورانها باشد. نراقی در فصل مربوط به حسادت، در ذیل عنوان حسد ورزی هر صنف به صنف خود، اینگونه بیان می دارد که: “بدان که اسباب مذکوره حسد، میان اشخاصی است که با یکدیگر ربطی دارند و در مجالس و محافل یکدیگر جمع هستند و منظور ایشان یک مطلب است. و از این جهت است که اغلب ،ما بین اشخاصی که شهر ایشان از هم دور است حسدی نمی باشد. زیرا که رابطه ای میان ایشان نیست و از این سبب است که غالب، آن است که: هر صنفی حسد به صنف خود می برند نه به صنف دیگر، چون مقصود اهل یک صنف، یک چیز و هر یک مزاحم دیگری می گردند. پس عالم به عالم حسد می برد نه به عابد. و تاجر به تاجر حسد می برد نه به عالم مگر به سبب دیگری که باز باعث رابطه گردد… بلی! کسی که طالب اشتهار در جمیع اطراف عالم است و مایل به این است که در وقتی یگانه دوران باشد حسد می برد به هر که با او در این فن شریک و نظیر است.”(ص۴۴۷).

همانگونه که در این بیانات مشاهده می شود ملا احمد نراقی، حسادت درون صنفی را امری واقعی می داند که مکان جغرافیایی و فضای صنفی و جامعه شناختی آن محدود به همان صنف است چرا که ممکن است افراد هر صنفی از دیگر افراد موجود در همان صنف در مکان دیگر خبر نداشته باشند و به آنها هم حسد نورزند اما وقتی مسأله منطقه و بوم زیست بوجود می آید امر حسادت، به مراتب شدیدتر می شود چرا که شخص حسود، فضا را برای خود تنگ می بیند و دیگری را مزاحم جولان دادن برای اشتهار خود می داند و به آن حسد می کند.

حسادت به زعم نراقی رذیله ایست که با مقداری تأمل در درون خویش می توان به وجود آن پی برد؛ به خصوص نسبت به هم صنف خود. مثلا حسادت نویسنده به نویسنده دیگر. شاعر به شاعر. عالم به عالم. نجار به نجار. جوشکار به جوشکار. سیاستمدار به سیاستمدار و… . ریشه این امر همانطور که در این بیانات مشاهده نمودید و ما هم ذکر کردیم، تنگ دیدن فضا برای اشتهار و نوعی تنگ نظری در وجود نعمت های درون صنفی است. همه اینها را می شود به خود مقوله حسادت هم ارجاع داد.

کتاب نراقی مرجع بزرگ اخلاق در تمدن ایرانی اسلامی است. کتابی است که برای رفع برخی رذایل واجد تکنیکهای بسیار کار آمد است که با جرأت می شود آنها را در کنار تکنیک های مکتب شناخت درمانی در نظریات روان شناسی معاصر قرار داد. مثلا برای رفع معضل حسادت بایستی در ابتدا شخص به قبیح و زشت بودن این عمل پی ببرد و آنگاه نوع نگاهش را عوض کند و سپس با اقدامات و تمرینات عملی دست به پاکسازی خویش بزند. در گام اول شخص حسود بایستی بداند یعنی نسبت به این امرشناخت پیدا کند که حسادت، نوعی بدبینی به عالم هستی و کائنات است شخص حسود نمی داند که در روی کره زمین وفور نعمت وجود دارد و برای همه اشخاص فضا و مکان برای جولان دادن و بهره بردن از نعمت ها و امکانات وجود دارد و شخص حسود نباید تنگ، محدود و بسته بیندیشد. چنین شخصی ابتدا این گزاره را در ذهن خود پرورانده است که “چرا این امکانات به دیگری رسیده و به من نرسیده؟” و در دلش تمنای زوال و متلاشی کردن امکانات شخص هم صنف خودش را دارد. از نگاه ملا احمد نراقی شخصی که اینگونه اعتراض می کند نمی داند که دارد به نظام حاکم بر کائنات اعتراض می کند و بر اساس تقسیم رزق و روزی و امکانات از جانب حاکم و مبدأ هستی ناراضی است و نمی داند که خداوند خودش بهتر از هر کس دیگری می داند چگونه وفور نعمتش را به انسانهای روی کره زمین تقسیم کند.

نراقی با آوردن احادیث معتبری از پیامبر صل الله و امامان معصوم علیهم السلام، می خواهد به شخص حسود بفهماند که مضرات روانی دنیایی و اخروی حسادتش چیست. از جمله اینکه حسادت اعمال نیک آدمی را باطل می کند و حسادت، دشمن نعمت خداوند و حسود خشمناک بر قضای پروردگار است. فرد حسود هیچ گاه درونش آرامش ندارد و آسوده خاطر نیست و حسادت از خباثت نفس نشأت می گیرد و از ام الرذائل است و سبب آن می تواند یکی همین عشق به شهرت در بین مردم باشد و ترسیدن از نرسیدن به آنچه که می خواهیم. ملا احمد نراقی تکبر و خود بزرگ بینی را هم از دلایل حسادت بر می شمارد.

در اینجا به روش ملا احمد نراقی برای زدودن این عمل و آفت بزرگ فردی و اجتماعی می پردازیم. شخصی که به حسادت خویش آگاهی دارد و می داند که دارد به هم صنف خودش حسادت می ورزد، در درجه اول بعد از متنبه شدن باید جلوی واکنش رفتاری خود را بگیرد که حداقل در عمل و در سطح رفتار به شخص مورد حسادت ضربه نزند یعنی اگر چه در وهله اول نمی تواند حسادت درونی اش را از بین ببرد، اما بایستی رفتارش را کنترل کند که این حسادت بروز و ظهور پیدا نکند. البته، قبل از همه اینها و در مرحله شناخت، گوشزد نمودیم که ابتدا شخص حسود باید بداند که تمام فرایند حسادت جز ضرررسانی به خودش و جامعه اطرافش هیچ سود دیگری ندارد و بعد از این مرحله مرحله دوم این است که شخص، نباید حسادتش را بروز دهد و اجازه بدهد که این احساس وارد حیطه رفتاری اش بشود هر چند که هنوز در دل این صفت را دارد. در مراحل بعدی با عمل تکرار و تنبیه و هشیاری نسبت به عواقب فردی و اجتماعی آن می تواند این صفت را از خود دور کند و دلش را به بهشت آسودگی خیال و آرامش جان برساند.

تکنیک های معرفی شده توسط ملا احمد نراقی بسیار پر قدرت و کارآمدند فقط بایستی آنها را امتحان کرد و در مرحله عمل و آزمون سنجید. البته در زمانه ما و با روی کار آمدن دولت جدید با شعار احیای اخلاق در حیطه عمومی، نباید وظیفه دولت را در آگاهی بخشی فرهنگی به اصناف دست کم گرفت. بایستی بر روی اصناف در این حیطه اخلاق کار فرهنگی کرد تا فضا برای رقابت سالم فراهم شود رقابت سالم برای پیشرفت در کار با حسادت و ضربه زدن فرق دارد و این امر بایستی همه افراد درون صنف را به خود مشغول کند . اخلاق در حیطه عمومی امری نیست که بشود با یکی دو مقال به سادگی از آن گذشت بلکه نیاز به برنامه ریزی دارد نیاز به بازنگری در تصویب قوانین فرهنگی برای تمام اصناف هست تا بشود اخلاق همگانی را تلطیف و تزکیه نمود. بدون مشارکت افراد سالم، فضا سالم نمی شود و امیدواریم که هم دولت و هم خود اصناف به چاره اندیشی جدی در این امر مبادرت ورزد. این مقال گامی بود برای ورود در این عرصه و در آینده هم در حیطه اخلاق در حوزه عمومی قلم فرسایی خواهیم نمود.